"Deepfake" texnologiyası – süni intellekt (AI) və dərin öyrənmə (deep learning) üsullarından istifadə edərək insan sifətlərini, səslərini və hərəkətlərini manipulyasiya etməyə imkan verən texnologiyadır. Bu texnologiya vasitəsilə real görünən, lakin saxta videolar, fotolar və səslər yaradılır.

Texniki əsas:

• “Deepfake” sözü iki anlayışın birləşməsidir:

  • "Deep learning" – dərin öyrənmə üsulu (nəhayətində sinir şəbəkələri istifadə olunur)

  • "Fake" – yəni saxta

• Əsasən Generative Adversarial Networks (GANs) adlanan alqoritmlərlə yaradılır.

Necə işləyir?

1. Süni intellektə çox sayda video, şəkil və ya səs faylı yüklənir.

2. Alqoritm həmin şəxsin üz hərəkətlərini, mimikasını, səs tonunu öyrənir.

3. Sonra həmin şəxsin əslində etmədiyi və demədiyi bir şeyi etməsi və ya deməsi simulyasiya olunur (yəni süni şəkildə yaradılır).

Nümunələr:

• Bir siyasətçinin başqa fikirdə danışırmış kimi göstərilməsi.

• Məşhur bir aktyorun başqa bir film səhnəsinə “yerləşdirilməsi”.

• Ölən bir insanın virtual olaraq "danışdırılması" (məsələn, reklamda və ya sənədli filmdə).

Risklər və problemlər:

• Dezinformasiya və saxta xəbərlər yaymaq üçün istifadə edilə bilər.

• İnsanların etibarını sarsıda bilər (xüsusilə siyasətdə və ya media etikasında).

• Kibertəhlükəsizlik və şəxsi məxfiliyə ciddi təhdiddir.

• Cinayətkarlıqda (şantaj, saxta sübut) istifadə oluna bilər.

Müsbət istifadələr:

• Kino və vizual effektlərdə (CGI əvəzinə).

• Tarixi şəxsiyyətlərin canlandırılmasında.

• Əlil insanlara kömək məqsədi ilə səslərin simulyasiyasında.

• Təhsil və interaktiv media sahəsində.

Hansı ölkələr bu texnologiyanın tətbiqinə qadağalar qoyub?

bir çox ölkə “deepfake” texnologiyasının sui-istifadəsinə qarşı qanuni tədbirlər görüb və bəzi hallarda tam və ya qismən qadağalar tətbiq olunub. Aşağıda bir neçə ölkənin deepfake-lərə qarşı mövqeyini və qanunlarını qeyd edirəm:

Çin

• Rəsmi qadağa tətbiq edən ilk ölkələrdən biridir (2020-ci ildən).

• Qanuna görə:

  • Deepfake məzmunu açıq şəkildə qeyd edilməlidir (yəni istifadəçiyə bildiriləcək ki, bu süni yaradılıb).

  • Şəxsi şəxsiyyətin saxtalaşdırılması və ya ictimai asayişi pozmaq məqsədilə deepfake istifadəsi qanunsuzdur.

• Uyğun olmayan məzmun paylaşanlar məsuliyyətə cəlb olunur.

ABŞ

• Birləşmiş Ştatlarda federal səviyyədə ümumi qadağa yoxdur, lakin ayrı-ayrı ştatlar qanun qəbul edib:

  • Texas və California: Seçkilər zamanı saxta video və audio istifadə qadağandır.

  • Virginia və New York: Şəxsi razılıq olmadan yaradılan pornoqrafik deepfake videolar qanunsuzdur.

• 2023-cü ildə ABŞ Konqresi “DEEPFAKES Accountability Act” adlı qanun layihəsini müzakirəyə çıxarıb.

Cənubi Koreya

• 2021-ci ildən etibarən icazəsiz deepfake pornoqrafiyasının yayılması cinayət sayılır.

• Bu qanun çərçivəsində deepfake vasitəsilə qadınlara qarşı zorakılıq halları ilə mübarizə gücləndirilib.

Böyük Britaniya

• 2023-cü ildə Yeni Media Qanunu qəbul edilib.

• Qanunsuz məqsədlə yaradılmış deepfake-lərin yayılması, xüsusilə pornoqrafik və şəxsi alçaldıcı məzmun, cinayət sayılır.

• Qurbanın razılığı olmadan yayılan hər hansı dərin saxta məzmun məhkəməlik məsələ ola bilər

Avropa İttifaqı

• Hələlik ümumi qadağa yoxdur, lakin rəqəmsal xidmətlər aktı (Digital Services Act) çərçivəsində:

  • Platformalar deepfake məzmununu etiketləməyə borcludur.

  • İctimai təhlükə və ya fırıldaqçılıq məqsədi daşıyan saxta məzmun cəzalandırıla bilər.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Azərbaycan qanunvericiliyində “deepfake” texnologiyasına dair konkret, adı çəkilən qanun və ya maddə hələlik mövcud deyil (2025-ci ilin iyul ayına qədər olan məlumata əsasən). Lakin mövcud qanunlar çərçivəsində deepfake istifadəsi müəyyən hallarda qanunsuz sayılır və məsuliyyətə səbəb ola bilər.

Azərbaycan qanunvericiliyində mümkün tətbiq edilə bilən sahələr:

1. Cinayət Məcəlləsi

• 147-ci maddə (Böhtan) və 148-ci maddə (Təhqir):

  • Deepfake ilə kiminsə nüfuzuna xələl yetirmək və ya yalan məlumat yaymaq — cinayət məsuliyyəti doğura bilər.

• 156-cı maddə (Şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququnun pozulması):

  • İcazəsiz şəxsi görüntülərin və ya səsin yayımlanması (deepfake ilə belə olsa) qanunsuzdur.

• Cyber cinayətlər və informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı ümumi normalar, məsələn:

  • 271–273-cü maddələr – kompüter sistemlərinə qanunsuz müdaxilə və məlumatların saxtalaşdırılması.

2. İnformasiya, İnformasiyalaşdırma və Məlumatların Mühafizəsi Haqqında Qanun

• İnternet üzərindən yalan məlumat yayılması, ictimai asayişi poza biləcək və ya şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaldan məzmun — qanunla qadağan olunur.

3. Media haqqında Qanun (2021)

• Media subyektləri və jurnalistlər üçün etika və məsuliyyət prinsipləri müəyyən olunub. Saxta məzmunun yayılması, xüsusilə ictimai fiqurlar haqqında — məsuliyyət yarada bilər.